Olsztyn oddał hołd Sybirakom w 87. rocznicę agresji

W południe 17 września pod głazem z krzyżem przy alei Sybiraków zapadła cisza, jaką trudno pomylić z rutynowym protokołem. W Olsztynie, tak jak w całym kraju, zatrzymano się na chwilę przy historii, która dla wielu rodzin wciąż ma imiona, twarze i adresy domów pozostawionych na Kresach Wschodnich. Tegoroczne obchody miały szczególny ciężar, bo przypadły w 87. rocznicę sowieckiego ataku na Polskę.

Data nie jest przypadkowa. To właśnie 17 września 1939 roku Armia Czerwona wkroczyła na wschodnie ziemie Rzeczypospolitej, realizując tajny protokół paktu Ribbentrop-Mołotow. Polska, od ponad dwóch tygodni broniąca się przed Niemcami, otrzymała drugi cios — ze wschodu. Dla setek tysięcy mieszkańców Kresów był to początek aresztowań, wywózek i lat tułaczki w głąb Związku Sowieckiego.

Czytaj teżMarcin Kruszewski opowie w Olsztynku o prawach młodzieży

Msza na Zatorzu i marsz pod pomnik

Olsztyn oddał hołd Sybirakom w 87. rocznicę agresji / Ilustracja / Muse Image

Olsztyńskie uroczystości rozpoczęły się tradycyjnie modlitwą w kościele św. Józefa na Zatorzu. To stały punkt obchodów w stolicy Warmińsko-Mazurskiego — najpierw Eucharystia w intencji ofiar i Sybiraków, potem przejście pod pomnik Pamięci Zesłańców Sybiru. W tym roku schemat był ten sam, ale frekwencja pokazała, że pamięć nie słabnie.

Pod pomnikiem pojawili się przedstawiciele władz państwowych i samorządowych, organizacji kombatanckich, instytucji publicznych, szkół oraz mieszkańcy miasta. Wśród obecnych byli między innymi wicewojewoda warmińsko-mazurski Mateusz Szauer, pełnomocnik prezydenta Olsztyna do spraw współpracy z organizacjami pozarządowymi Bartosz Kamiński oraz warmińsko-mazurska kurator oświaty Jolanta Skrzypczyńska. Obok nich stanęli członkowie olsztyńskiego oddziału Związku Sybiraków, dla których ten dzień jest przede wszystkim świętem osobistym.

Po przemówieniach delegacje złożyły kwiaty i zapaliły znicze. To prosty gest, ale przy tym pomniku nabiera znaczenia symbolicznego grobu — dla tych, którzy na zawsze zostali na Syberii, w Kazachstanie czy w stepach Azji Środkowej.

Odznaczenie dla dowódcy pograniczników

Ważnym momentem uroczystości było wyróżnienie dla płk. Cezarego Kiszkowiaka, dowódcy 4. Warmińsko-Mazurskiej Brygady Obrony Pogranicza. Z rąk prezes olsztyńskiego oddziału Związku Sybiraków odebrał on Srebrną Odznakę Honorową „Za zasługi dla Związku Sybiraków”.

Odznaka przyznawana jest za pielęgnowanie pamięci o zesłańcach i przekazywanie ich świadectwa młodszym pokoleniom. W przypadku warmińsko-mazurskich żołnierzy chodzi między innymi o udział w uroczystościach patriotycznych, opiekę nad miejscami pamięci oraz współpracę ze środowiskiem Sybiraków. Dla zgromadzonych pod pomnikiem był to sygnał, że pamięć o wywózkach nie jest tylko sprawą historyków, ale także formacji mundurowych stacjonujących dziś w regionie.

Dlaczego 17 września to Dzień Sybiraka

Światowy Dzień Sybiraka obchodzony jest 17 września z inicjatywy Związku Sybiraków od 2004 roku, a od uchwały Sejmu RP z 2013 roku ma rangę święta państwowego. Upamiętnia wszystkich Polaków zesłanych na Syberię i w inne rejony Rosji oraz Związku Sowieckiego — tych, którzy zginęli, tych, którzy wrócili, i tych, którzy pozostali na obczyźnie.

Skala represji, które nastąpiły po agresji z 1939 roku, wciąż robi wrażenie. Według szacunków Instytutu Pamięci Narodowej różnym formom sowieckich represji poddano około miliona obywateli II RP, a co najmniej 150 tys. z nich straciło życie. W czterech masowych deportacjach od lutego 1940 do czerwca 1941 roku wywieziono na wschód nie mniej niż 320 tys. osób — głównie na Syberię i do Kazachstanu. Dopiero układ Sikorski-Majski z 1941 roku otworzył drogę do „amnestii” i powstania armii gen. Władysława Andersa, z którą Związek Sowiecki opuściło ponad 115 tys. Polaków.

W Olsztynie ta wielka historia ma bardzo lokalny wymiar. Pomnik w alei Sybiraków, odsłonięty w rocznicę agresji, od lat jest miejscem szkolnych lekcji historii, apeli poległych i cichych, indywidualnych wizyt. To tutaj krzyżują się losy tych, którzy po wojnie trafili na Warmię i Mazury z Kresów, często właśnie przez Sybir.

Co ta pamięć oznacza dziś

Dla młodszego pokolenia olsztynian obchody takie jak te są czasem pierwszą lekcją o tym, czym różniły się katorga, zesłanie i łagier — i dlaczego wywózka całej rodziny bydlęcym wagonem mogła zacząć się od pukania do drzwi o świcie. Obecność pocztów sztandarowych szkół, harcerzy i uczniów pod pomnikiem pokazuje, że organizatorom zależy właśnie na tym przekazie międzypokoleniowym.

Warto też pamiętać, że Dzień Sybiraka nie zamyka się w jednej ceremonii. Olsztyński oddział Związku Sybiraków wraca do tych tematów także 10 lutego, w rocznicę pierwszej masowej deportacji z 1940 roku, oraz przy okazji spotkań, wykładów i uroczystości szkolnych. Dla mieszkańców to zachęta, by zajrzeć do rodzinnych archiwów, zapytać dziadków o Kresy albo po prostu zatrzymać się na chwilę przy pomniku przy alei Sybiraków — nie tylko 17 września.

Źródła

• Olsztyn.com.pl — 87 lat od sowieckiej agresji na Polskę
• Portal Obronny — 17 września: Światowy Dzień Sybiraka