Kolejowe zabytki na Mazurach. Śladami linii Prus Wschodnich

Jadąc dziś przez Mazury, trudno uwierzyć, że ten spokojny pojezierny krajobraz był kiedyś terenem jednej z najnowocześniejszych sieci kolejowych Europy. Z linii zbudowanych w czasach Prus Wschodnich do dziś zostały przede wszystkim namacalne, żelbetowe świadki: potężne mosty, wiadukty, stacyjne budynki i pojedyncze semafory. Część z nich dostała nowe życie, inne cicho niszczeją w lasach, a jeszcze inne — jak nieczynna trasa Giżycko – Orzysz — mogą po latach wrócić na kolejową mapę regionu.

Najgęstsza sieć kolejowa w Polsce

Budowa infrastruktury na pagórkowatym terenie pełnym jezior była inżynieryjnym wyzwaniem. Pruscy budowniczowie musieli przekopywać wzniesienia, sypać wielokilometrowe nasypy i stawiać mosty oraz wiadukty — do najciekawszych należą dziś te w Olsztynie i Ostródzie. Skala przedsięwzięcia robi wrażenie do dziś: w 1939 roku w regionie funkcjonowało ponad 2 tys. km torów, czyli sieć dwukrotnie gęstsza niż w ówczesnej Polsce. Jak przypominał popularyzator turystyki Mieczysław Orłowicz, o randze połączeń świadczyło też 400 km linii dwutorowych, w tamtych czasach oznaka naprawdę nowoczesnej infrastruktury.

Czytaj też85 stypendiów dla młodych talentów z powiatu olsztyńskiego

Rozbiórka, po której pociągi nie wróciły

Kres świetności przyniosła II wojna światowa. W 1945 roku wkraczające wojska radzieckie masowo demontowały tory i wywoziły całe odcinki na wschód, a zniszczeniu uległo 56 proc. sieci — w tym wszystkie linie dwutorowe. Części tras nigdy nie odbudowano. Wśród nich znalazła się otwarta w czerwcu 1906 roku linia Giżycko – Orzysz. Ostatni cywilny skład — dwa parowozy ciągnące pociąg ewakuacyjny z powiatu piskiego — przejechał tędy 23 stycznia 1945 roku, na dobę przed wejściem Armii Czerwonej. Potem rozebrano jedynie szyny i urządzenia stacyjne, a resztę rozkradli szabrownicy. Choć od 1946 roku planowano odbudowę i uruchomiono autobusy na trasie Giżycko – Orzysz – Pisz – Łomża, kolej na ten odcinek już nie wróciła.

Semafor jako słup reklamowy i wiadukt w Piankach

Po dawnych trasach zostały konkretne pamiątki, które z czasem znalazły nowe zastosowanie. W Miłkach (powiat giżycki), miejscowości leżącej mniej więcej w połowie trasy Giżycko – Orzysz, zabytkowy semafor pełni dziś rolę słupa reklamowego przy jednym z zajazdów, wskazując podróżnym drogę do restauracji i noclegu. Opinie mieszkańców są podzielone: jedni cieszą się, że sygnalizator zyskał „drugie życie” zamiast trafić na złom, inni ubolewają, że reklamowy szyld psuje historyczny charakter semafora. Na trasie można też zobaczyć wiadukt w Piankach oraz dawną stację w Ubliku (gmina Orzysz, powiat piski), które przetrwały demontaż.

Akwedukty Puszczy Rominckiej na Szlaku Połamanych Semaforów

Największe wrażenie robią mosty w Stańczykach (powiat gołdapski), nazywane Akweduktami Puszczy Rominckiej. Powstawały w latach 1912–1926 na linii łączącej Gołdap z Żytkiejmami: mają 180 m długości i wznoszą się 36,5 m nad doliną rzeki Błędzianki, co czyni je jednymi z najwyższych konstrukcji kolejowych w Polsce. Co ciekawe, tory biegły tylko przez jeden z dwóch mostów. Dziś oba są udostępnione zwiedzającym i razem z wiaduktami w Kiepojciach i Botkunach tworzą tak zwany Szlak Połamanych Semaforów, wiodący skrajem Puszczy Rominckiej. Część obiektów na trasie jest trudno dostępna, ale stańczyckie akwedukty — uhonorowane w 2020 roku Złotą Pinezką Google Maps — odwiedzają tłumy turystów.

Kolej wraca na Mazury? Linia Ostrołęka – Łomża – Pisz – Giżycko

Zapowiedzią powrotu pociągów w te strony jest planowana w ramach Centralnego Portu Komunikacyjnego budowa linii kolejowej nr 29 na odcinku Ostrołęka – Łomża – Pisz – Giżycko. Nowa trasa, która ma połączyć Mazury z Mazowszem i Podlasiem, częściowo pobiegnie po śladzie rozebranej w 1945 roku linii Pisz – Orzysz. W 2024 roku pełnomocnik rządu ds. CPK zatwierdził dla inwestycji wariant o długości ok. 152 km, zakładający prędkość projektową do 250 km/h dla ruchu pasażerskiego. Według zapowiedzi spółki realizacja ma nastąpić w ramach programu CPK do 2034 roku.

Jak zaplanować wycieczkę śladami kolei?

Najprościej dotrzeć do Stańczyków — mosty są oznakowane, mają parking, a wejście na ich teren jest płatne (ok. 10 zł od osoby); pobliską wieżę widokową można zwiedzać bezpłatnie. Pozostałe mosty szlaku, w Kiepojciach i Botkunach, są trudniej dostępne i pozbawione infrastruktury — dojazd prowadzi leśnymi drogami, a niszczejące konstrukcje wymagają ostrożności i poszanowania prywatnych posesji.

Źródła

• Olsztyn.com.pl — Niezwykła podróż po Mazurach śladami dawnej kolei Prus Wschodnich
• Wikipedia — Mosty w Stańczykach
• Wikipedia — Linia kolejowa Giżycko – Orzysz
• Gazeta Olsztyńska — Połączą Pisz z Warszawą. Wariant linii Ostrołęka – Łomża – Pisz – Giżycko zatwierdzony
• Uzdrowisko Gołdap — Szlak Połamanych Semaforów. Mosty w Stańczykach, Kiepojciach i Botkunach